Strona główna

◊

Historia Świątyni i Parafii

Okresu pomiędzy zniszczeniem romańskiej kolegiaty, a powstaniem świątyni z fundacji króla Kazimierza Wielkiego był pomijany w opracowaniach dawnych autorów. Pierwszym, który zwrócił uwagę na fakt istnienia wczesnogotyckiej świątyni był ksiądz Andrzej Wyrzykowski, od 1917 roku członek kapituły sandomierskiej, wybitny znawca historii powszechnej
i kościelnej.

Wczesnogotycką świątynię Najświętszej Marii Panny, która istniała w latach 1270-1360 kryją mury dzisiejszego prezbiterium. Świątynia ta zakończona była ścianą prostą zaś od północy przylegała do niej zakrystia zajmująca przestrzeń obecnej zakrystii kanonickiej. Zakończenie ścianą prostą miało upodabniać miejsce, w którym w czasie mszy dokonuje się ofiary eucharystycznej - do Wieczernika. Nie można też wykluczyć możliwości istnienia trzech symbolicznych okienek, przez które do wnętrza wnikało światło. Na północnej ścianie prezbiterium do dziś zachowały się fragmenty wczesnogotyckiego malowidła ukryte za zapleckami późnorenesansowych stall stanowiące świadectwo istnienia wczesnogotyckiej kolegiaty. Istnienie kościoła wczesnogotyckiego zdają się też zaświadczać inne niż w korpusie nawowym przekroje żeber, które swobodnie przechodzą w służki. Służki w przeciwieństwie do głównego korpusu kościoła pozbawione są kapiteli.
Trzy rozetowe zworniki prezbiterium różnią się tematycznie od heraldycznych zworników naw. Czwarty, najmniejszy, zwornik z wizerunkiem orła na tarczy, umieszczony na przecięciu żeber poligonalnie zamkniętego prezbiterium potwierdza tezę o późniejszym jego pochodzeniu.

Wczesnogotycka kolegiata istniała bez wątpienia. Przy tej właśnie kolegiacie rezydowali: Prokop, prepozyt sandomierski w 1274 r. i gnieźnieński,  scholastyk krakowski, kanclerz Bolesława Wstydliwego i Leszka Czarnego, Michał Dzierżykraj kanonik sandomierski w latach 1325-1327, w 1366 roku dziekan sandomierski i kapelan Kazimierza Wielkiego, Piotr z Falkowa Falkowski będący scholastykiem sandomierskim w latach 1325-1327. Będąc prepozytem sandomierskim był podkanclerzym Władysława Łokietka. Z tej właśnie świątyni w 1295 roku członkowie kapituły sandomierskiej, prepozyt Albert oraz towarzyszący mu kanonik Bodzanta udali się do Rzymu, by wyjednać u papieża odpusty dla pielgrzymów. Odpusty takie zostały ustanowione na dzień 2 czerwca przez papieża Bonifacego VIII na wzór rzymskiej bazyliki Matki Boskiej "ad Martyres". Odpusty te potwierdzili również kolejni papieże: Urban VIII w roku 1641, Benedykt XIV w roku 1756 oraz Pius VI w 1786 roku.

Dowodem na istnienie wczesnogotyckiej kolegiaty, jest również przywilej erekcyjny nadany Sandomierzowi.
W dokumencie tym zostaje wymieniony Zefryd, kustosz kolegiaty sandomierskiej, który w 1286 roku został podkanclerzym Leszka Czarnego. Kilkanaście lat później tj. w roku 1303 na kolegiatę napadli najemni żołdacy wynajęci przez Muskatę, który postanowił zemścić się na tych, którzy nie uznali go biskupem. Wśród znacznej części duchowieństwa, która sprzeciwiła się zdobyciu tronu biskupiego przekupstwem i siłą była również kapituła sandomierska. Kolegiata Najświętszej Maryi Panny została ograbiona z kielichów, ksiąg i ozdób. Splądrowane zostały również groby w poszukiwaniu pieniędzy. Zbrodniarze wywlekli z kolegiaty związanego kustosza Zefryda i okrutnie bijąc go wlekli ku Wiśle, aż ducha wyzionął.

Około roku 1319 ustanowiony został archidiakonat.

W roku 1321 król Władysław Łokietek wraz ze swą żoną Jadwigą fundują dziewiątą kanonię “pierścienia królowej”.